"Οπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί όπου και να θολώνει ο νούς σας, μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη". ΓΙΑΤΙ;

"Οπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί
όπου και να θολώνει ο νούς σας,
 μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη".  ΓΙΑΤΙ;

Δυο κυρίως ρεύματα σκέψης έχουν μπολιάσει την σύγχρονη Ελλάδα, και αυτά κυρίως ευθύνονται  για την την κρίση της νεωτερικής εξατομίκευσης. Το πρώτο είναι ο «υπαρξισμός» που προέρχεται από την ομοκεντρική παράδοση της νεωτερικότητας. Το δεύτερο είναι η προσωποκεντρική σκέψη, που προέρχεται από την ορθόδοξη περιφέρεια (Ρωσία-Ελλάδα).

Ο υπαρξισμός γεννιέται για να αντιμετωπίσει τον μηδενισμό και να σώσει το άτομο και την τραγικότητα του. Για το προσωποκεντρικό ρεύμα, ο μηδενισμός είναι οργανική συνέπεια του δυτικού ατομοκεντρισμού. Είναι αδύνατη η υπέρβαση του ατομοκεντρισμού χωρίς οντολογική αναθεμελίωση χωρίς την μετάβαση από το άτομο στο πρόσωπο.

Η προσωποκεντρική σκέψη «νονιμοποιήθηκε» ως συνομιλητής χάρη στον Ντοστογιέφσκι «απ΄ αυτόν –τον Ντοστογιέφσκι- θα μπορούσα να διδαχτώ- γραφεί ο Νίτσε, … «Για μένα είναι πριν απ’ όλα ο συγγραφέας, που πολύ πριν από τον Νίτσε, γνώρισε τον σύγχρονό του μηδενισμό, διασαφήνισε και προείδε τις τερατώδεις και παράφρονες συνέπειές του και ο οποίος ζήτησε να ορίζει το μήνυμα της σωτηρίας». Γράφει ο Καμύ προλογίζοντας την μεταφορά των «Δαιμονισμένων» στο θέατρο.

Η αντιπαράθεση του προσώπου στο άτομο επανερμηνέυει την ελληνική πατερική θεολογία. Στο βυζάντιο που αγκάλιασε τους τελευταίους δυο αιώνες πριν την οθωμανοκρατία τον οργασμό της πατερικής θεολογίας, αφού εξ αρχής είναι ένας προσωποκεντρικός πολιτισμός, εξ αιτίας της κοινωνικής οντολογίας του –που δεν ήταν ούτε ατομοκεντρική ούτε κολεκτιβιστική, αλλά προσωποκεντρική-, τότε το πρόσωπο δεν είναι απραγματοποίητο ιδανικό. Ενσάρκωση του προσώπου είναι στο βυζάντιο ο Άγιος.

Ο εικοστός αιώνας γέννησε έναν τύπο ανθρώπου κομμένου από την κοινή πίστη και τις τρέχουσες δοξασίες, που δεν παύει, ωστόσο, να αναζητά μια υπερβατική αρχή ή, τουλάχιστον, μια λογική κατασκευή, που να του δείχνει το σκοπό της ζωής και ένα κανόνα συμπεριφοράς. Ο απορφανισμένος άνθρωπος, που σαν άλλος Φάουστ έχει χάσει την ψυχή του, καταφεύγει στις καλλιτεχνικές εκείνες μορφές που θα τον βοηθήσουν να την ξαναβρεί.

"Οπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί
όπου και να θολώνει ο νούς σας,
μνημονεύεται Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη".

Το θαύμα θα συντελεστεί, και αυτή τη φορά, με την επενέργεια του λόγου. Ο λόγος θα καρπίσει και θα αποτελέσει συνειδητή αυτενέργεια στις εξολοθρευτικές δυνάμεις του καιρού. Οι αγιογραφίες όπως λέει μια αγαπημένη φίλη, θα μοιάζουν με τους ενορίτες, ο θρήνος θα είναι το κοινό γνώρισμα στα πρόσωπα τους. Ο θρήνος για τη δοκιμασία του ανθρώπου μέσα στις σύγχρονες συνθήκες.

Στον Παπαδιαμάντη αντί για αποστασιοποίηση από τον κόσμο και την υπέρβαση της αμαρτωλότητας, της αρρώστιας, του πόνου, της απώλειας βρίσκουμε τον ενσαρκωμένο εξαγιασμό του κόσμου και την μεταλλαγή του σε κοινωνία αγάπης. Στον σκιαθίτη και η θυσία του Ισαάκ γίνεται , και ο Ισαάκ μένει ζωντανός, αντίθετα στο φιλόσοφο και θεολόγο Κίρκεγκωρ που πιστεύει ακράδαντα ότι ή ο Ισαάκ θα ζήσει ή η θυσία θα πραγματωθεί. Στον Παπαδιαμάντη ο Ιωάννης έχει το κεφάλι στα χέρια και το ίδιο κεφάλι ταυτόχρονα στο κεφάλι, και αυτό δεν το θεωρεί – ο Παπαδιαμάντης- αντίθεση, παρά μονάχα στην διαλεκτική της λογικής. Στην περιοχή του θαύματος, το μεγαλείο του Θεού είναι τέτοιο που και η θυσία υπάρχει και ο Ισαάκ στο τέλος σώζεται, και οι αγιογραφίες έχουν διαφορετική όψη και μοιάζουν με τους ενορίτες, έτσι το είτε-είτε του Κίρκεγκωρ μεταβάλλεται σε και-και στον Παπαδιαμάντη, γιατί για τον δεύτερο η απόλυτη θυσία της αγάπης προσφέρει τα πάντα στο διπλάσιο.

Η ιδεολογική ανάλυση έργων της Λογοτεχνίας είναι ανάλυση φιλοσοφικών και θρησκευτικών εννοιών που αναφέρονται ή απεικονίζονται σε «πορτραίτα» της Λογοτεχνίας. Από αυτή την άποψη, όπως οι ηθικές, έτσι και οι μεταφυσικές αξίες μπορούν να εκφραστούν με τη Λογοτεχνία ή οποιαδήποτε άλλη μορφή Τέχνης, δείχνοντας με έναν τέτοιο τρόπο τη στενή τους σχέση με αυτή. Αυτό συνεπάγεται ότι το διήγημα, ως λογοτεχνικό είδος, δεν είναι απλή λογοτεχνία στην τρέχουσα έννοια του όρου. Εδώ, η δράση της Τέχνης είναι διττής μορφής: επαναστατική αλλά και αποκαλυπτική. Με αυτή τη μορφή, η Τέχνη καθίσταται ιερή, και η βασική της λειτουργία είναι η επαφή του ανθρώπου με την τρομακτική αρχέγονη εμπειρία, καθώς επίσης και η γεφύρωση του χάσματος, που ο φόβος για το άγνωστο, ανοίγει ανάμεσα σε εμάς και τον Θεό. Η Ιερή Τέχνη-τεχνη του Παπαδιαμάντη- διαφέρει ριζικά από την απλή ανάγκη καλλιτεχνικής εκδήλωσης συναισθημάτων ή την αντίδραση σε κάποιου είδους κατεστημένο. Αναφέρεται, πλέον, σε Νόμους, που όχι μόνον υπερβαίνουν την υποκειμενικότητα, αλλά ακυρώνουν τους περιορισμούς της, συντονίζοντάς την με ανώτερες και λεπτοφυέστερες δονήσεις.

Ο άνθρωπος ξεκινά μέσα από τις ζυμώσεις της ιστορίας ως άτομο, η ορθοδοξία των ανυψώνει σε πρόσωπο, το βυζάντιο το πρόσωπο το καθιστά μέσα σε χρόνο Άγιο, και ο Παπαδιαμάντης ακυρώνει όλους τους περιορισμούς και εγκαθιστά το πρόσωπο Άγιο στις κίτρινες σελίδες των εφημερίδων ως «το αίμα της ψυχής του».

                                                                                                                                    π.κ